Йога Яджнявалкья, глава 6

॥श्रीयोगयाज्ञवल्क्यसंहिता ॥

śrī-yoga-yājñavalkya-saṃhitā

Сборник по йоге Яджнявалкьи

Перевод с санскрита: Алексей Рыбаков

Задать вопросы вы можете в комментариях внизу страницы.

В шестой главе рассказывается про пранаяму.

Перевод осуществляется благодаря вашим пожертвованиям. На перевод шестой главы собрано 13 811 ₽ из 36 800 ₽.
Поддержите перевод здесь : https://sobe.ru/na/yajnavalkya6
Киви-кошелёк: +7-925-460-54-05
СберБанк(карта): 5469380030682461
Яндекс.деньги: 41001811480914
PayPal: rusanskrit@gmail.com

Литературный (не дословный) вариант, подготовленный Еленой Саноцкой, вы можете прочитать здесь: http://yogasanskrit.org/?page_id=612

॥ अथ षष्ठोऽध्यायः ॥
atha ṣaṣṭhaḥ adhyāyaḥ

atha – итак, ṣaṣṭha – шестой, adhyāya – раздел, глава

Итак, шестая глава

याज्ञवल्क्य उवाच –
yājñavalkyaḥ uvāca

yājñavalkya – Яджнявалкья, uvāca – сказал(а)

Яджнявалкья сказал

प्राणायाममथेदानीं प्रवक्ष्यामि विधानतः ।
समाहितमनास्त्वं च शृणु गार्गि वरानने ॥१॥
prāṇa-āyāmam atha idānīm pravakṣyāmi vidhānatas
samāhita-manāḥ tva
m ca śṛṇu gārgi vara-ānane

prāṇaāyāma – задержка выдоха, atha – итак, idānīm – теперь, pravakṣyāmi – провозглашу, vidhānatas – согласно предписаниям, samāhitamanas – внимательный, tvam – ты, ca – и, śṛṇu – слушай, gārgī – Гарги, varaānane – милоликая

Вот теперь расскажу про пранаяму, как положено. А ты, милоликая Гарги, слушай внимательно.


प्राणापानसमायोगः प्राणायाम इतीरितः ।
प्राणायाम इति प्रोक्तो रेचपूरककुम्भकैः ॥२॥
prāṇa-apāna-samāyogaḥ prāṇa-āyāma iti īritaḥ
prāṇa-āyāma iti proktaḥ reca-pūraka-kumbhakaiḥ

prāṇaapānasamāyoga – соединение выдоха и вдоха, prāṇaāyāma – задержка выдоха, iti – так, īrita – сказан, prāṇaāyāma – задержка дыхания, iti – так, prokta – назван, recapūrakakumbhaka – выход, вдох и задержка

Пранаямой названо соединение выдоха (prāṇa) и вдоха (apāna). Пранаяма названа выдохом, вдохом и задержкой.


वर्णत्रयात्मका ह्येते रेचपूरककुम्भकाः ।
स एष प्रणवः प्रोक्तः प्राणायामश्च तन्मयः ॥३॥
varṇa-traya-ātmakā hi ete reca-pūraka-kumbhakāḥ
sa eṣa praṇavaḥ proktaḥ prāṇa-āyāmaḥ ca tat-mayaḥ

varṇatrayaātmaka – тот, чья сущность с тремя слогами, hi – ведь, ete – эти, recapūrakakumbhaka – выход, вдох и задержка, sa – тот, eṣa – этот, praṇava – ॐ, prokta – назван, prāṇaāyāma – задержка выдоха, ca – и, tat-maya – состоящий из них (из него)

Ведь сущность выдоха, вдоха и задержки трёхсложна. Это называется пранавой, и пранаяма из неё состоит.


इडया वायुमारोप्य पूरयित्वोदरस्थितम् ।
शनैः षोडशभिर्मात्रैरकारं तत्र संस्मरेत् ॥४॥
iḍayā vāyum āropya pūrayitvā udara-sthitam
śanaiḥ ṣoḍaśabhiḥ mātraiḥ a-kāram tatra saṃsmaret

iḍā – земля, vāyu – воздух, āropya – притянув, pūrayitvā – наполнив, udarasthita – находящееся в животе, śanaiḥ – медленно, ṣoḍaśa – шестнадцать, mātra – мера, akāra – слог ‘a’, tatra – там, saṃsmaret – пусть вспоминает

Вдохнув через иду, наполнив живот, пусть там вспоминает медленно слог ‘a’ шестнадцать матр[1].


धारयेत्पूरितं पश्चाच्चतुःषष्ठ्या तु मात्रया ।
उकारमूर्तिमत्रापि संस्मरन्प्रणवं जपेत् ॥५॥
यावद्वा शक्यते तावद्धारणं जपसंयुतम् ।
dhārayet pūritam paścāt catuḥṣaṣṭhyā tu mātrayā
u-kāra-mūrtim atrа api saṃsmaran praṇavam japet
yāvat vā śakyate tāvat dhāraṇam japa-saṃyutam

dhārayet – пусть держит, pūrita – наполнен, paścāt – затем, catur-ṣaṣṭhī – шестьдесят четыре, tu – же, mātrā – продолжительность, ukāramūrti – образ слога ‘u’, atra – здесь, api – также, saṃsmarant – вспоминающий, praṇava – ॐ, japet – пусть шепчет, yāvat – сколь долго, – или, śakyate – можется, tāvat – столько, dhāraṇa – держание, japasaṃyuta – наделённый шёпотом

Держит наполненным затем 64 матры, образ слога ‘u’ здесь также вспоминающий пусть шепчет пранаву. Или пусть удерживает с джапой столько, сколько получится.


पूरितं रेचयेत्पश्चात्प्राणं बाह्यानिलान्वितम् ॥६॥
शनैः पिङ्गलया गार्गि द्वात्रिंशन्मात्रया पुनः ।
मकारमूर्तिमत्रापि संस्मरन्प्रणवं जपेत् ॥७॥
pūritam recayet paścāt prāṇam bāhya-anila-anvitam
śanaiḥ piṅgalayā gārgi dvā-triṃśat-mātrayā punaḥ
ma-kāra-mūrtim atra api saṃsmarant praṇavaṃ japet

pūrita – наполнен, recayet – пусть выдохнет, paścāt – затем, prāṇa – выдох, bāhyaanilaanvita – сопровождённый внешним воздухом, śanaiḥ – медленно, piṅgalā – золотистая, gārgī – Гарги, dvātriṃśatmātrā – величиной в тридцать два, punar – снова, makāramūrti – образ слога ‘ma’, atra – здесь, api – также, saṃsmarant – вспоминающий, praṇava – ॐ, japet – пусть шепчет

Затем пусть выдохнет задержанную прану, сопровождаемую внешним воздухом, медленно, о Гарги, через пингалу снова величиной в 32. Образ слога ‘ma’ здесь также вспоминающий пусть шепчет пранаву.


प्राणायामो भवेदेषः पुनश्चैवं समभ्यसेत् ।
prāṇa-āyāmaḥ bhavet eṣaḥ punar ca evam samabhyaset

prāṇaāyāma – задержка выдоха, bhavet – будет, eṣa – этот, punar – снова, ca – и, evam – так, samabhyaset – пусть практикует

Это будет пранаяма. Пусть снова так же повторит затем.


ततः पिङ्गलयापूर्य मात्रैः षोडशभिस्तथा ॥८॥
उकारमूर्तिमत्रापि संस्मरन्सुसमाहितः ।
पूरितं धारयेत्प्राणं प्रणवं विंशतिद्वयम् ॥९॥
जपेदत्र स्मरन्मूर्तिं मकाराख्यं महेश्वरम् ।
यावद्वा शक्यते पश्चाद्रेचयेदिडयानिलम् ॥१०॥
tatas piṅgalayā āpūrya mātraiḥ ṣoḍaśabhiḥ tathā
u-kāra-mūrtim atra api saṃsmaran susamāhitaḥ
pūritam dhārayet prāṇam praṇavam viṃśati-dvayam
japet atra smaran mūrtim ma-kāra-ākhyam mahā-īśvaram
yāvat vā śakyate paścāt recayet iḍayā anilam

tatas – затем, piṅgalā – золотистая, āpūrya – притянув, mātra – матра, ṣoḍaśa – шестнадцать, tathā – так, ukāramūrti – образ слога ‘u’, atra – здесь, api – также, saṃsmarant – вспоминающий, susamāhita – очень внимательный, pūrita – наполнен, dhārayet – пусть держит, prāṇa – а, praṇava – ॐ, viṃśati-dvaya – сорок, japet – пусть шепчет, atra – здесь, smarant – помнящий, mūrti – образ, makāraākhya – называемый слогом ‘ma, mahāīśvara – великий владыка, yāvat – сколько долго, – или, śakyate – можется, paścāt – затем, recayet – пусть выдохнет, iḍā – земля, anila – воздух

Вдыхая пингалой, наполнившись 16 матр, образ слога ‘u’ здесь также вспоминающий очень внимательный, пусть удерживает наполненную прану сорок (матр). Пранаву пусть шепчет здесь помнящий изображение, называемое слогом ‘ma’, великого владыку. Или сколько получается, затем пусть через иду выдохнет воздух.


एवमेव पुनः कुर्यादिडयापूर्य पूर्ववत् ।
evam eva punar kuryāt iḍayā āpūrya pūrvavat

evam – так, eva – именно, punar – снова, kuryāt – пусть сделает, iḍā – земля, āpūrya – наполнив, pūrvavat – как раньше

Так же снова пусть сделает, через иду вдохнув, как раньше.


नाड्या प्राणं समारोप्य पूरयित्वोदरस्थितम् ॥११॥
प्रणवेन सुसंयुक्तां व्याहृतिभिश्च संयुताम् ।
गायत्रीं च जपेद्विप्रः प्राणसंयमने त्रिशः ॥१२॥
nāḍyā prāṇam samāropya pūrayitvā udara-sthitam
praṇavena susaṃyuktām vyāhṛtibhiḥ ca saṃyutām
gāyatrīm ca japet vipraḥ prāṇa-saṃyamane triśas

nāḍī – канал, prāṇa – выдох, samāropya – подняв, притянув, pūrayitvā – наполнив, udarasthita – находящийся в животе, praṇava – ॐ, susaṃyukta – снабжённый, vyāhṛti – высказывание, ca – и, saṃyuta – наделённый, gāyatrī – гаятри (мантра), ca – и, japet – пусть шепчет, vipra – брахман, prāṇasaṃyamana – удержание выдоха, triśas – трижды

Через нади прану подняв, наполнив живот. Со слогом ОМ и въяхрити[2] пусть трижды шепчет гаятри-мантру брахман при пранаяме.


पुनश्चैवं त्रिभिः कुर्यात्पुनश्चैव त्रिसन्धिषु ।
punar ca evam tribhis kuryāt punar ca eva tri-sandhiṣu

punar – снова, ca – и, evam – так, tri – три, kuryāt – пусть делает, punar – снова, ca – и, eva – же, trisandhi – три соединения,

И снова же трижды пусть делает снова в трёх сандхьях (утренних и вечерних сумерках и в полдень).


यद्वा समभ्यसेन्नित्यं वैदिकं लौकिकं तु वा ॥१३॥
प्राणसंयमने विद्वाञ्जपेत्तद्विंशतिद्वयम् ।
yatvā samabhyaset nityam vaidikam laukikam tu vā
prāṇa-saṃyamane vidvān japet tat viṃśati-dvayam

yat-vā – или, samabhyaset – пусть повторяет, nityam – постоянно, vaidika – ведический, laukika – мирской, tu – же, – или, prāṇasaṃyamana – сдерживание выдоха, vidvaṃs – учёный, japet – пусть шепчет, tat – то, viṃśatidvaya – 40

Пусть постоянно повторяет или ведическую, или мирскую. Во время пранаямs учёный пусть то шепчет 40 раз.


ब्राह्मणः श्रुतसम्पन्नः स्वधर्मनिरतः सदा ॥१४॥
स वैदिकं जपेन्मन्त्रं लौकिकं न कदाचन ।
केचिद्भूतहितार्थाय जपमिच्छन्ति लौकिकम् ॥१५॥
brāhmaṇaḥ śruta-sampannaḥ sva-dharma-nirataḥ sadā
sa vaidikam japet mantram laukikam na kadā-cana
ke-cit bhūta-hita-arthāya japam icchanti laukikam

brāhmaṇa – брахман, śrutasampanna – знающий шрути, svadharmanirata – находящий удовольствие в своём долге, sadā – всегда,sa – тот, vaidika – ведическую, japet – пусть шепчет, mantra – мантру, laukika – мирскую, na – не, kadācana – когда-либо, kecit – некоторые, bhūtahitaarthāya – ради блага живых существ, japa – шёпот, icchanti – хотят, laukika – мирской

Отучившийся брахман, всегда находящий удовольствие в исполнении своего долга, он пусть ведическую мантру шепчет, мирскую – никогда. Некоторые на благо живых существ хотят мирскую джапу.


द्विजवत्क्षत्रियस्योक्तः प्राणसंयमने जपः ।
dvijavat kṣatriyasya uktaḥ prāṇa-saṃyamane japaḥ

dvijavat – как дваждырождённые, kṣatriya – воин, ukta – сказан, prāṇasaṃyamana – сдерживание выдоха, japa – шёпот,

Джапа при пранаяме для кшатрия указана как для брахмана.


वैश्यानां धर्मयुक्तानां स्त्रीशूद्राणां तपस्विनाम् ॥१६॥
प्राणसंयमने गार्गि मन्त्रं प्रणववर्जितम् ।
नमोऽन्तं शिवमन्त्रं वा वैष्णवं वेष्यते बुधैः ॥१७॥
vaiśyānām dharma-yuktānām strī-śūdrāṇām tapasvinām
prāṇa-saṃyamane gārgi mantram praṇava-varjitam
namas-antam śiva-mantram vā vaiṣṇavam vā iṣyate budhaiḥ

vaiśya – торговец, dharmayukta – наделённый долгом, strīśūdra – женщины и шудра, tapasvin – аскет, prāṇasaṃyamana – сдерживание выдоха, gārgī – Гарги, mantra – заклинание, praṇavavarjita – лишённый ОМа, namasanta – со (словом) namas в конце, śivamantra – мантра Шивы, – или, vaiṣṇava – вишнуитский, – или, iṣyate – желается, budha – умный

Для праведных вайшьев, женщин и шудр, аскетов при пранаяме, о Гарги, мантра без ОМа. Мантра Шивы, заканчивающаяся на namaḥ, или мантра Вишну желается мудрыми (śivāya namaḥ, viśaṣṇave namaḥ).


यद्वा समभ्यसेच्छूद्रो लौकिकं विधिपूर्वकम् ।
प्राणसंयमने स्त्री च जपेत्तद्विंशतिद्वयम् ॥१८॥
yat-vā samabhyaset śūdraḥ laukikam vidhi-pūrvakam
prāṇa-saṃyamane strī ca japet tat viṃśatidvayam

yat – или, samabhyaset – пусть повторяет, śūdra – шудра, laukika – мирской, vidhipūrvakam – по правилам, prāṇasaṃyamana – сдерживание дыхания, strī – женщина, ca – и, japet – пусть шепчет, tat – то, viṃśatidvaya – 40

Или пусть шудра повторяет мирскую в соответствии с правилами. И при пранаяме женщина пусть шепчет это 40 (матр).


न वैदिकं जपेच्छूद्रः स्त्रियश्च न कदाचन ।
स्वाश्रमस्थस्य वैश्यस्य केचिदिच्छन्ति वैदिकम् ॥१९॥
na vaidikam japet śūdraḥ striyaḥ ca na kadā-cana
sva-āśrama-sthasya vaiśyasya ke-cit icchanti vaidikam

na – не, vaidika – ведический, japet – пусть шепчет, śūdra – шудра, strī – женщина, ca – и, na – не, kadācana – когда-либо, svaāśramastha – находящийся на свой стадии жизни, vaiśya – торговец, kecit – некоторые, icchanti – хотят, vaidika – ведический

Шудра и женщины пусть никогда не шепчет ведическую. Для вайшьи, исполняющего свой долг, некоторые хотят ведическую.


सन्ध्ययोरुभयोर्नित्यं गायत्र्या प्रणवेन वा ।
प्राणसंयमनं कुर्याद्ब्राह्मणो वेदपारगः ॥२०॥
sandhyayoḥ ubhayoḥ nityam gāyatryā praṇavena vā
prāṇa-saṃyamanam kuryāt brāhmaṇaḥ veda-pāragaḥ

sandhi – соединение, ubha – оба, nityam – постоянно, gāyatrī – гаятри (мантра), praṇava – ॐ, vā – или, prāṇa-saṃyamana – сдерживание выдоха, kuryāt – пусть делает, brāhmaṇa – брахман, veda-pāraga – изучивший Веды

В обоих сумерках с гаятри или ОМом пусть совершает пранаяму брахман, изучивший Веды.


[1] Матра – мера измерения времени, может соответствовать одному удару пульса.

[2] Есть разные виды въяхрити, самый известный: bhūr bhuvaḥ svaḥ.


नित्यमेवं प्रकुर्वीत प्राणायामांस्तु षोडश ।
अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः ॥२१॥
nityam evam prakurvīta prāṇāyāmān tu ṣoḍaśa
api bhrūṇahanam māsāt punanti aharahar kṛtāḥ

nityam – постоянно, evam – так, prakurvīta – проделывал бы, prāṇāyāma – задержка выдоха, tu – же, ṣoḍaśa – шестнадцать, api – даже, bhrūṇahan – убийца зародыша, māsa – месяц, punanti – очищает, aharahar – день за днём, kṛta – сделан

Пусть так же постоянно шестнадцать пранаям делает. Ежедневно делаемые (пранаямы) за месяц очистят даже убийцу эмбриона.


ऋतुत्रयात्पुनन्त्येनं जन्मान्तरकृतादघात् ।
वत्सराद्ब्रह्महा शुद्ध्येत्तस्मान्नित्यं समभ्यसेत् ॥२२॥
ṛtu-trayāt punanti enam janma-antara-kṛtāt aghāt
vatsarāt brahma-hā śuddhyet tasmāt nityam samabhyaset

ṛtutraya – три сезона, punanti – очищает, enam – его, janmaantarakṛta – сделанные в прошлых рождениях, agha – грех, vatsara – год, brahmahan – убийца брахмана, śuddhyet – очистится, tasmāt – от того, nityam – постоянно, samabhyaset – пусть повторяет

За три сезона очищают его от греха, совершённого в предыдущих жизнях. За год очистится убийца брахмана. Поэтому пусть постоянно практикует.


योगाभ्यासरतास्त्वेवं स्वधर्मनिरताश्च ये ।
प्राणसंयमनेनैव सर्वे मुक्ता भवन्ति हि ॥२३॥
yoga-abhyāsa-ratāḥ tu evam sva-dharma-niratāḥ ca ye
prāṇa-saṃyamanena eva sarve muktāḥ bhavanti hi

yogaabhyāsarata – нашедший удовольствие в практике йоги, tu – же, evam – так, svadharmanirata – нашедший удовольствие в своём долге, ca – и, ye – которые, prāṇasaṃyamana – удержание выдоха, eva – же, sarve – все, mukta – освобождён, bhavanti – бывают, hi – ведь

Ведь освобождены именно с помощью пранаямы те, которые так нашли удовольствие в практике йоги и в своём долге.


बाह्यादापूरणं वायोरुदरे पूरको हि सः ।
सम्पूर्णकुम्भवद्वायोर्धारणं कुम्भको भवेत् ॥२४॥
बहिर्यद्रेचनं वायोरुदराद्रेचकः स्मृतः ।
bāhyāt āpūraṇam vāyoḥ udare pūrakaḥ hi saḥ
sampūrṇa-kumbhavat vāyoḥ dhāraṇam kumbhakaḥ bhavet
bahir yat recanam vāyoḥ udarād recakaḥ smṛtaḥ

bāhyāt – снаружи, āpūraṇa – наполнение, vāyu – воздух, udara – живот, pūraka – вдох, hi – ведь, saḥ – тот, sampūrṇakumbhavat – как наполненный кувшин, vāyu – воздух, dhāraṇa – держание, kumbhaka – кувшин, bhavet – был бы, bahir – наружу, yat – которое, recana – выдох, vāyu – воздух, udara – живот, recaka – выдох, smṛta – запомнен

Ведь пурака – это наполнение живота воздухом извне. Кумбхакой будет удержание воздуха, подобно наполненному кувшину. Речака помнится как освобождение воздуха из живота наружу.



प्रस्वेदजनको यस्तु प्राणायामेषु सोऽधमः ॥२५॥
कम्पको मध्यमः प्रोक्त उत्थानश्चोत्तमो भवेत् ।
पूर्वं पूर्वं प्रकुर्वीत यावदुत्तमसम्भवः ॥२६॥
prasveda-janakaḥ yaḥ tu prāṇa-āyāmeṣu saadhamaḥ
kampaka madhyamaḥ prokta utthānaca uttama bhavet
pūrva
m-pūrvam prakurvīta yāvat uttama-sambhavaḥ

prasvedajanaka – порождающий потение, yaḥ – который, tu – же, prāṇaāyāma – задержка выдоха, sa – тот, adhama – низший, kampaka – дрожь, madhyama – средний, prokta – назван, utthāna – вставание, ca – и, uttama – луший, bhavet – был бы, pūrvampūrvam – сначала-сначала, prakurvīta – проделывал бы, yāvat – столько, uttamasambhava – возникновение лучшего.

Которая же вызывает потение при пранаямах, та – низшая. Дрожь названа средней. И подъём будет высшей. Пусть предварительно делает столько, пока ни возникнет высшая.


सम्भवत्युत्तमे गार्गि प्राणायामे सुखी भवेत् ।
प्राणो लयति तेनैव देहस्यान्तस्ततोऽधिकः ॥२७॥
sambhavati uttame gārgi prāṇa-āyāme sukhī bhavet
prāṇaḥ layati tena eva dehasya antar tatas adhikaḥ

sambhavant – возникающий, uttama – лучший, gārgī – Гарги, prāṇaāyāma – задержка выдоха, sukhin – счастливый, bhavet – был бы, prāṇa – выдох, layati – растворяется, tena – тем, eva – же, deha – тело, antar – внутри, tatas – затем, adhika – превосходящий

Когда возникнет высшая пранаяма, о Гарги, станет счастлив. С помощью пранаямы прана заполняет тело, а потом – далее (пространство вокруг тела).


देहश्चोत्तिष्ठते तेन कृतासनपरिग्रहः ।
निःश्वासोच्छ्वासकौ तस्य न विद्येते कथञ्चन ॥२८॥
dehaḥ ca uttiṣṭhate tena kṛta-āsana-parigrahaḥ
niḥśvāsa-ucchvāsakau tasya na vidyete katham-cana

deha – тело, ca – и, uttiṣṭhate – поднимается, tena – тем, kṛtaāsanaparigraha – принявший сидячую позу, niḥśvāsaucchvāsaka – выдох и вдох, tasya – у него, na – не, vidyete находятся, kathamcana – как-либо

С помощью этого тело, принявшее сидячее положение, поднимается. И никак не обнаруживаются у него вдох и выдох.


देहे यद्यपि तौ स्यातां स्वाभाविकगुणावुभौ ॥
तथापि नश्यतस्तेन प्राणायामोत्तमेन हि ॥२९॥
तयोर्नाशे समर्थः स्यात्कर्तुं केवलकुम्भकम् ।
dehe yadi-api tau syātām svābhāvika-guṇau ubhau
tathā-api naśyataḥ tena prāṇa-āyāma-uttamena hi
tayoḥ nāśe samarthaḥ syāt kartum kevala-kumbhakam

deha – тело, yadiapi – тем не менее, tau – те оба, syātām – были бы оба, svābhāvikaguṇa – естественное качество, ubha – оба, tathāapi – тем не менее, naśyataḥ – оба гибнут, tena – тем, prāṇaāyāmauttama – лучшая пранаяма, hi – ведь, tayoḥ – их двоих, nāśa – уничтожение, samartha – успешный, syāt – был бы, kartum – сделать, kevalakumbhaka – обособленную задержку

Хоть в теле были бы те два естественных качества, ведь, тем не менее, погибают из-за той высшей пранаямы. При их уничтожении станет способен совершить кевала-кумбхаку.



रेचकं पूरकं मुक्त्वा सुखं यद्वायुधारणम् ॥३०॥
प्राणायामोऽयमित्युक्तः स वै केवलकुम्भकः ।
रेच्य चापूर्य यः कुर्यात्स वै सहितकुम्भकः ॥३१॥
recakam pūrakam muktvā sukham yat vāyu-dhāraṇam
prāṇa-āyāmaayam iti-uktaḥ sa vai kevala-kumbhakaḥ
recya c
a āpūrya yaḥ kuryāt sa vai sahita-kumbhakaḥ

recaka – выдох, pūraka – вдох, muktvā – освободив, sukha – лёгкий, yat – которое, vāyudhāraṇa – удержание воздуха, prāṇaāyāma – задержка выдоха, ayam – этот, itiukta – так называемый, sa – тот, vai – действительно, kevalakumbhaka – обособленная задержка, recya – выдыхая, ca – и, āpūrya – вдыхая, yaḥ – который, kuryāt – делал бы, sa – тот, vai – действительно, sahitakumbhaka – сопровождённая кумбкаха

Которое лёгкое удержание воздуха без вдоха и выдоха, это так называемая кевала-кумбхака пранаяма. Которая делается вдыхая и выдыхая, та сахита-кумбхака.


सहितं केवलं चाथ कुम्भकं नित्यमभ्यसेत् ।
यावत्केवलसिद्धिः स्यात्तावत्सहितमभ्यसेत् ॥३२॥
sahitam kevalam ca atha kumbhakam nityam abhyaset
yāvat kevala-siddhiḥ syāt tāvat sahitam abhyaset

sahita – сопровождённый, kevala – обослобленный, ca – и, atha – так, kumbhaka – задержка, nityam – постоянно, abhyaset – пусть практикует, yāvat – пока, kevalasiddhi – успех в обособленной, syāt – был бы, tāvat – столько, sahita – сопровождённый, abhyaset – пусть практикует

И вот пусть практикует постоянно сахита- и кевала-кумбхаку. Пока ни появится успех в кевале, пусть практикует сахиту.


केवले कुम्भके सिद्धे रेचपूरणवर्जिते ।
न तस्य दुर्लभं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥३३॥
kevale kumbhake siddhe reca-pūraṇa-varjite
na tasya durlabham kim-cit triṣu lokeṣu vidyate

kevala – обособлен, kumbhaka – задержка, siddha – сбывшийся, recapūraṇavarjita – лишённый выдоха и вдоха, na – не, tasya – у него, durlabha – трудно достижимое, kimcit – что-либо, triṣu – втрёх, loka – мир, vidyate – находится

При успехе в кевала-кумбхаке, лишённой выдоха и вдоха, для него нет ничего труднодостижимого в трёх мирах.


मनोजवत्वं लभते पलितादि च नश्यति ।
मुक्तेरयं महामार्गो मकाराख्यान्तरात्मनः ॥३४॥
manas-javatvam labhate palita-ādi ca naśyati
mukteḥ ayam mahā-mārgaḥ ma-kāra-ākhyā antar-ātmanaḥ

manasjavatva – сообразительность, labhate – получает, palitaādi – седина и прочее, ca – и, naśyati – погибает, mukti – освобождение, ayam – этот, mahāmārga – великий путь, ma-kāraākhyā – называемый слогом ‘ma’, antarātman – сущность

Обретает сообразительность, а седина и прочее исчезает. Это великий путь освобождения души, называемый слогом ‘ma’.


नादं चोत्पादयत्येषः कुम्भकः प्राणसंयमः ।
प्राणसंयमनं नाम देहे प्राणस्य धारणम् ॥३५॥
nādam ca utpādayati eṣaḥ kumbhakaḥ prāṇa-saṃyamaḥ
prāṇa-saṃyamanam nāma dehe prāṇasya dhāraṇam

nāda – звук, ca – и, utpādayati – вызывает, eṣaḥ – этот, kumbhaka – задержка, prāṇasaṃyama – удержание выдоха, prāṇasaṃyamana – удержание выдоха, nāma – по имени, deha – тело, prāṇa – выдох, dhāraṇa – держание

И эта кумбхака-пранаяма вызывает наду. Удержание праны в теле называется прана-самйамой.


एषः प्राणजयोपायः सर्वमृत्यूपघातकः ।

किञ्चित्प्राणजयोपायं तव वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥३६॥

बाह्यात्प्राणं समाकृष्य पूरयित्वोदरस्थितम् ।

नाभिमध्ये च नासाग्रे पादाङ्गुष्ठे च यत्नतः ॥३७॥

धारयेन्मनसा प्राणं सन्ध्याकालेषु सर्वदा ।

सर्वरोगविनिर्मुक्तो जीवेद्योगी गतक्लमः ॥३८॥

नासाग्रे धारणं गार्गि वायोर्विजयकारणम् ।

सर्वरोगविनाशः स्यान्नाभिमध्ये च धारणात् ॥३९॥

शरीरं लघुतां याति पादाङ्गुष्ठे च धारणात् ।

रसनावायुमाकृष्य यःपिबेत्सततं नरः ॥४०॥

श्रमदाहौ न तस्यास्तां नश्यन्ति व्याधयस्तथा॥

सन्ध्ययोर्ब्राह्मकाले वा वायुमाकृष्य यः पिबेत् ॥४१॥

त्रिमासात्तस्य कल्याणि जग्यते वाक्सरस्वती ।

षण्मासाभ्यासयोगेन महारोगैः प्रभुच्यते ॥४२॥

आत्मन्यात्मानमारोप्य कुण्डल्यां यस्तु धारयेत् ।

क्षयरोगादयस्तस्य नश्यन्तीत्यपरे विदुः ॥४३॥

जिह्वया वायुमानीय जिह्वामूले निरोधयन् ।

यः पिबेदमृतं विद्वान्सकलं भद्रमश्नुते ॥४४॥

आत्मन्यात्मानमिडया समानीय भ्रुवोऽन्तरे ।var  भ्रुवोऽन्तरात्

पिबेद्यस्त्रिदशाहारं व्याधिभिः स विमुच्यते ॥४५॥

नाडीभ्यां वायुमारोप्य नाभौ वा तुन्दपार्श्वयोः ।

घटिकैकां वहेद्यस्तु व्याधिभिः सोऽभिमुच्यते ॥४६॥

मासमेकं त्रिसन्ध्यायां जिह्वयारोप्य मारुतम् ।

पिबेद्यस्त्रिदशाहारं धारयेत्तुन्दमध्यमे ॥४७॥

गुल्माष्ठीला प्लीहा चान्ये त्रिद्रोषजनितास्तथा ।

तुन्दमध्यगता रोगाः सर्वे नश्यन्ति तस्य वै ॥४८॥

ज्वराः सर्वे विनश्यन्ति विषाणि विविधानि च ।

बहुनोक्तेन किं गार्गि पलितादि च नश्यति ॥४९॥

एवं वायुजयोपायः प्राणस्य तु वरानने ।

शक्यमासनमास्थाय समाहितमनास्तथा ॥५०॥

करणानि वशीकृत्य विषयेभ्यो बलात्सुधीः । ?? भ्यः

अपानमूर्ध्वमाकृष्य प्रणवेन समाहितः ॥५१॥

हस्ताभ्यां बन्धयेत्सम्यक्कर्णादि करणानि च ।

अङ्गुष्टाभ्यामुमे श्रोत्रे तर्जनीभ्यां च चक्षुषी ॥५२॥

नासापुटौ मध्यमाभ्यां प्रच्छाद्य करणानि वै ।

आनन्दानुभवं यावत्तावन्मूर्द्धनि धारयेत् ॥५३॥

प्राणः प्रयात्यनेनैव ततस्त्वायुर्विघातकृत् ।

ब्रह्मरन्ध्रे सुषुम्णायां मृणालान्तरसूत्रवत् ॥५४॥

नादोत्पत्तिस्त्वनेनैव शुद्धस्फटिकसन्निभा ।

आमूर्ध्नो वर्तते नादो वीणादण्डवदुत्थितः ॥५५॥

शङ्खध्वनिनिभस्त्वादौ मध्ये मेघध्वनिर्यथा ।

व्योमरन्ध्रगते नादे गिरिप्रस्रवणं यथा ॥५६॥

व्योमरन्ध्रगते वायौ चित्ते चात्मनि संस्थिते ।

तदानन्दी भवेद्देही वायुस्तेन जितो भवेत् ॥५७॥

योगिनस्त्वपरे ह्यत्र वदन्ति समचेतसः ।

प्राणायामपराः पूता रेचपूरणवर्जिताः ॥५८॥

दक्षिणेतरगुल्फेन सीवनीं पीडयेत्शिराम्

अधस्ताद्दण्डयो सूक्ष्मां सव्योपरि च दक्षिणम् ॥५९॥var  दण्डवत्सूक्ष्मां

जङ्घोर्वोरन्तरं गार्गि निश्छिद्रं बन्धयेत्दृढम् ।

समग्रीवशिरस्कन्धः समपृष्ठः समोदरः ॥६०॥

नेत्राभ्यां दक्षिणं गुल्फं लोकयन्नुपरिस्थितम् ।

धारयन्मनसा सार्धं व्याहरन्प्रणवाक्षरम् ॥६१॥

आसने नान्यधीरास्ते द्विजो रहसि नित्यशः ।

क्षत्रियश्च वरारोहे व्याहरन्प्रणवाक्षरम् ॥६२॥

आसने नान्यधीरस्ते रहस्येव जितेन्द्रियः ।

वैश्याः शूद्राः स्त्रियश्चान्ये योगाभ्यासरताः नराः ॥६३॥

शैवं वा वैष्णवं वाथ व्याहरन्नन्यमेव वा ।

आसने नान्यधीरस्ते दीपं हस्ते विलोकयन् ॥६४॥

आयुर्विघातकृत्प्राणस्त्वनेनाग्निकुलं गतः ।

धूमध्वजजयं यावन्नान्यधीरेवमभ्यसेत् ॥६५॥

धारणं कुर्वतस्तस्य शक्तिं स्यादिष्टभोजने ।

देहश्च लघुतां याति जठराग्निश्च वर्धते ॥६६॥

दृष्टचिह्नस्ततस्तस्मान्मनसारोप्य मारुतम् ।

मन्त्रमुच्चारयन्दीर्घं नाभिमध्ये निरोधयेत् ॥६७॥

यावन्मनोलयत्यस्मिन्नाभौ सवितृमण्डले ।

तावत्समभ्यसेद्विद्वान्नियतो नियतासनः ॥६८॥

एतेन नाभिमध्यस्थधारणेनैव मारुतः ।

कुण्डलीं याति वह्निश्च दहत्यत्र न संशयः ॥६९॥

सन्तप्ता वह्निना तत्र वायुना चालिता स्वयम् ।

प्रसार्य फणभृद्भोगं प्रबोधं याति सा तदा ॥७०॥

प्रबुद्धे संसरत्यस्मिन्नाभिमूले तु चक्रिणि ।

ब्रह्मरन्ध्री सुषुम्णायां प्रयाति प्राणसञ्ज्ञकः ॥७१॥

सम्प्राप्ते मारुते तस्मिन्सुषुम्णायां वरानने ।

मन्त्रमुच्चार्य मनसा हृन्मध्ये धारयेत्पुनः ॥७२॥

हृदयात्कण्ठकूपे च भ्रुवोर्मध्ये च धारयेत् ।

तस्मादारोप्य मनसा साग्निं प्राणमनन्यधीः ॥७३॥

धारयेद्व्योम्नि विप्रेन्द्रे व्याहरन्प्रणवाक्षरम् ।

वायुना पूरिते व्योम्नि साङ्गोपाङ्गे कलेवरे ॥७४॥

तदात्मा राजते तत्र यथा व्योम्नि विकर्तनः । var  भजते

शरीरं विसिसृक्षुश्चेदेवं सम्यक् समाचरन् ॥७५॥

एकाक्षरं परं ब्रह्म ध्यायन्प्रणवमीश्वरम् ।

सम्भिद्य मनसा मूर्ध्नि ब्रह्मरन्ध्रं सवायुना ॥७६॥

प्राणमुन्मोचयेत्पश्चान्महाप्राणे खमध्यमे॥

देहातीते जगत्प्राणे शून्ये नित्ये ध्रुवे पदे ॥७७॥

आकाशे परमानन्दे स्वात्मानं योजयेद्धिया ।

ब्रह्मैवासौ भवेद्गार्गि न पुनर्जन्मभाग्भवेत् ॥७८॥

तस्मात्त्वं च वरारोहे नित्यं कर्म समाचार ।

सन्ध्याकालेषु वा नित्यं प्राणसंयमनं कुरु ॥७९॥

प्राणायामपराः सर्वे प्राणायामपरायणाः ।

प्राणायामविशुद्धा ये ते यान्ति परमां गतिम् ॥८०॥

प्राणायामादृते नान्यत्तारकं नरकादमि ।

संसारार्णवमग्नानां तारकः प्राणसंयमः ॥८१॥

तस्मात् त्वं विधिमार्गेण नित्यं कर्म समाचर ।

विधिनोक्तेन मार्गेण प्राणसंयमनं कुरु ॥८२॥

नासाग्रे दृक् सदा सम्यक् सव्ये न्यस्येतरं करम् ।

नासाग्रे शशभृद्बिम्बे ज्योत्स्नाजालवितानके ॥८३॥

अम्बोमा सहितं शुभ्रं सोमसूर्याग्निलोचनम् ।

पञ्चवक्रं महादेवं चन्द्रशेखरमीश्वरम् ॥८४॥

नन्दिवाहनसंयुक्तं सर्वदेवसमन्वितम् ।

प्रसन्नं सर्ववरदं ध्यायेत्सर्वायुधं शिवम् ॥८५॥

यो वेदादौ स्वरः प्रोक्तो वेदान्ते च प्रतिष्ठितः ।

अकारमूर्तिरेतेषां रक्ताङ्गी हंसवाहिनी ॥८६॥

दण्डहस्ता सती वाला गायत्रीत्यवधार्यताम् ।

उकारमूर्तिरेतेषां कृष्णाङ्गी वृषवाहनी ॥८७॥

चक्रहस्ता सती चैव सावित्रीत्यवधार्यताम् ।

मकारमूर्तिरेतेषां श्वेताङ्गी तार्क्ष्यवाहिनी ॥८८॥

शूलानन्दमयी वृद्धा सरस्वत्यवधार्यताम् ।

माहेश्वरीति सा प्राज्ञैः पश्चिमा परिकीर्तिता ॥८९॥

सृष्टिस्थित्यन्तकालाद्या मकारोऽप्यन्तकात्मकः ।

अक्षरत्रयमेवैतत्कारणत्रयमिष्यते ॥९०॥

त्रयाणां कारणं ब्रह्म सद्रूपं सर्वकारणम् ।

एकाक्षरं परं ज्योतिस्तमाहुः प्रणवं बुधाः ॥९१॥

एवं ज्ञात्वा विधानेन प्रणवेन समन्वितम् ।

प्राणायामं ततः कुर्याद्रेचपूरककुम्भकैः ॥९२॥

॥इति श्रीयोगयाज्ञवल्क्ये षष्ठोऽध्यायः ॥